ტერმინთა ლექსიკონი

კომპიუტერი, რომელიც არსებობს იმისთვის, რომ სხვა კომპიუტერებს უპასუხოს და არა იმისთვის, რომ მის წინ იჯდე. ჩვეულებრივ ეკრანიც არ აქვს და მასთან ქსელით მიდიხარ.

იხილე აგრეთვე: კლიენტი, ჰოსტი

საუბრის ის მხარე, რომელმაც ის დაიწყო. კლიენტი და სერვერი როლებია ერთი მიმოცვლისთვის და არა მანქანების სახეობები — ერთი და იგივე კომპიუტერი წამში ორივე შეიძლება იყოს.

იხილე აგრეთვე: სერვერი

ნებისმიერი მანქანა ქსელში, ქსელის თვალით დანახული. ჰოსტს მისამართები აქვს და მათ პასუხობს; სულაც არ არის აუცილებელი, სერვერი იყოს.

იხილე აგრეთვე: სერვერი, როუტერი

ოპერაციული სისტემის ის ნაწილი, რომელიც უშუალოდ აპარატურას ესაუბრება და წყვეტს, რომელ პროგრამას მისცეს პროცესორი. თავად Linux ბირთვია; ყველაფერი მის გარშემო დისტრიბუტივია.

იდენტობა, რომელსაც მანქანა ცნობს და რიცხვად ინახავს. სერვერზე ანგარიშების უმეტესობა ადამიანი არ არის — ისინი იმისთვის არსებობს, რომ სერვისს საკუთარი ფაილები ჰქონდეს.

იხილე აგრეთვე: ანგარიში, ჯგუფი

ხაზი /etc/passwd-ში: სახელი, ნომერი, საშინაო დირექტორია და შესვლის shell. ანგარიშის შექმნა სწორედ ამ ხაზის ჩაწერაა.

ჩანაწერი, რომელსაც პროგრამა მუშაობისას ტოვებს, რომ შემდეგ ვინმემ გაარკვიოს, რა მოხდა. ჩვეულებრივ ფაილია /var/log-ში.

ფაილი, რომლის შესრულებაც მანქანას შეუძლია. დისკზე მდებარე ის პროგრამაა; გაშვებული კი — პროცესი.

სადაც მომუშავე პროგრამა ინახავს იმას, რაზეც ახლა მუშაობს. მანქანის გადატვირთვისას იცლება, დისკისგან განსხვავებით.

სადაც ფაილები გამორთვასაც გადაურჩება. Linux-ში დისკი ასო-ნიშანი არ არის — ის სადღაც ერთი ხის შიგნით მიერთდება, რომელიც `/`-ით იწყება.

ერთი „კი“ ან „არა“. უფლებები ცხრა ბიტია — სწორედ ამიტომ იწერება ისინი სამი ციფრით.

აპლიკაციის ახალი ვერსიის განთავსება იმ მანქანებზე, რომლებზეც ის მუშაობს. ინგლისურად რჩება, რადგან ქართულს იმავე მნიშვნელობის ზმნა არ აქვს და ყველა გუნდი ამ სიტყვას იყენებს.

პროგრამა, რომელიც კითხულობს იმას, რასაც აკრეფ, და უშვებს მას. კურსში ინგლისურად რჩება, რადგან ეს ის სიტყვაა, რომელიც ყველა სახელმძღვანელოსა და ვაკანსიაშია; ქართული გარსი ერთხელ ჩნდება, განმარტების სახით.

იხილე აგრეთვე: ტერმინალი, prompt

ფანჯარა, რომლის შიგნითაც shell მუშაობს. ტერმინალი ტექსტს აჩვენებს და კლავიშებს იღებს; shell კი მათ აზრს ანიჭებს. ორი რამ, რომელსაც ხშირად ერთმანეთში ურევენ.

ტექსტი, რომელსაც shell ბეჭდავს, როცა ახალი ბრძანების მისაღებად მზადაა. ჩვეულებრივ გიჩვენებს, რომელი მომხმარებელი ხარ, რომელ მანქანაზე და რომელ დირექტორიაში იმყოფები.

პროგრამა, რომლის გაშვებასაც shell-ს სთხოვ, პლუს ის, რაზეც უნდა იმუშაოს. პირველი სიტყვა პროგრამაა; ყველაფერი მის შემდეგ არგუმენტები.

ფაილი ბრძანებებით, რომლებიც თანმიმდევრობით სრულდება — რომ ერთხელ გაკეთებული საქმე ზუსტად გამეორდეს. გაშვებადად ქცეული, ის ნებისმიერი სხვა პროგრამისგან განურჩეველია.

სახელი, რომელიც shell-ის შიგნით მნიშვნელობას ინახავს. იწერება დოლარის ნიშნის გარეშე და იკითხება ნიშნით — სწორედ აქედან მოდის დასაწყისში დაბნეულობის უმეტესობა.

სტანდარტული გამონატანი: ადგილი, სადაც პროგრამა თავის შედეგებს ნაგულისხმევად წერს. ინგლისურად რჩება, რადგან სახელმძღვანელოებსა და შეცდომებში სწორედ ასე მოიხსენიება. მისი პარალელური ნაკადი stderr კი შეცდომებსა და შეტყობინებებს ატარებს, ამიტომ მათი ცალ-ცალკე გადამისამართებაა შესაძლებელი.

იხილე აგრეთვე: pipe

სიმბოლო `|`, რომელიც ერთი პროგრამის გამონატანს პირდაპირ მეორის შემავალ ნაკადში (stdin) აგზავნის. შუალედში დისკს არაფერი ეხება.

იხილე აგრეთვე: stdout

ის, რასაც ბრძანებას სამუშაოდ აძლევ. ხაზზე პირველი სიტყვის შემდეგ ყველაფერი არგუმენტია.

ის, რასაც `if` ამოწმებს. shell-ში ეს არ არის „ჭეშმარიტი თუ მცდარი“, არამედ ბრძანების დასრულების კოდი — ნული ნიშნავს, რომ იმუშავა, და `if` ამას „კი“-დ თვლის.

ერთი და იმავე მოქმედების გამეორება რამდენიმე ელემენტზე `for`-ით ან `while`-ით, იმის ნაცვლად, რომ თითოეულისთვის ცალკე აკრიფო.

სტანდარტული შეცდომა: მეორე გამომავალი ნაკადი, რომელსაც შეცდომის შეტყობინებები გამოაქვს. stdout-ისგან განცალკევებულია, რომ pipeline-მა შედეგები დაამუშაოს, შეცდომები კი მაინც შენამდე მოვიდეს.

იხილე აგრეთვე: stdout

რამდენიმე ბრძანება `|`-ით შეერთებული, სადაც თითოეული შემდეგს კვებავს. ინგლისურად რჩება, რადგან იგივე სიტყვა CI/CD pipeline-საც ნიშნავს და ორივე აზრს ერთი ფორმა აქვს.

იხილე აგრეთვე: pipe

სკრიპტის პირველ ხაზზე მდგარი `#!/bin/bash`, რომელიც ამბობს, რომელმა ინტერპრეტატორმა უნდა გაუშვას ის. მის გარეშე ფაილი ტექსტია და არა პროგრამა.

დისკზე მდებარე დასახელებული მონაცემები. Linux თითქმის ყველაფერს ასე წარმოადგენს — მოწყობილობებსა და მომუშავე სისტემის ინფორმაციასაც, რომლებიც სინამდვილეში ფაილები არ არის.

ფაილი, რომელიც სხვა ფაილების სიას შეიცავს. კურსში მუდმივად დირექტორიაა და არა საქაღალდე, რადგან სწორედ ამ სიტყვას იყენებს ყველა Linux ხელსაწყო და სახელმძღვანელო.

სად არის ფაილი, გაწერილი სახით. აბსოლუტურია, თუ `/`-ით იწყება, და ფარდობითი, თუ იქიდან იწყება, სადაც შემთხვევით დგახარ.

შენი საკუთარი დირექტორია, /home/NAME. სესია აქ იწყება და შენი ფაილებიც აქ ინახება. ~ მისი მოკლე ჩანაწერია, არგუმენტის გარეშე გაშვებული cd კი აქ გაბრუნებს.

იხილე აგრეთვე: დირექტორია, გზა

ფაილი, რომლის შიგთავსიც სხვა ფაილის გზაა. გაჰყევი და სხვაგან აღმოჩნდები; წაშალე სამიზნე და ის არსად აღარ მიუთითებს.

იხილე აგრეთვე: ფაილი, გზა

რა შეუძლია კონკრეტულ ანგარიშს კონკრეტულ ფაილთან: წაიკითხოს, შეცვალოს თუ გაუშვას. ჩაწერილია ცხრა ბიტად თავად ფაილზე და ჩანს `ls -l`-ით.

ანგარიში, რომელსაც ფაილი ეკუთვნის. მფლობელს პირველი სამეული ერგება და ფაილის უფლებების შეცვლა მაშინაც შეუძლია, როცა მისი წაკითხვა არ ძალუძს.

ანგარიშების დასახელებული ერთობლიობა, რომ რამდენიმე ადამიანმა ფაილები გაინაწილოს ისე, რომ ისინი ყველასთვის წასაკითხი არ გახდეს. ანგარიშს ერთი მთავარი ჯგუფი აქვს და რამდენიც გინდა სხვა.

ადმინისტრატორის ანგარიში, მომხმარებელი ნომერი ნული. მისთვის უფლებების შემოწმება საერთოდ გამოტოვებულია — სწორედ ამიტომ უთმობს კურსი ამდენ დროს იმას, როგორ არ იყო ის.

იხილე აგრეთვე: sudo

ერთი ბრძანების სხვისი სახელით გაშვება, ჩვეულებრივ root-ის. კითხულობს /etc/sudoers-ს, რომ გადაწყვიტოს, გაქვს თუ არა უფლება, და იწერს, რომ გააკეთე.

იხილე აგრეთვე: root

მომუშავე პროგრამა საკუთარი ნომრით, საკუთარი მეხსიერებით და ანგარიშით, რომლითაც ის მუშაობს. ერთი პროგრამა ორჯერ გაშვებული ორი პროცესია.

პროგრამა, რომელიც მუდმივად უნდა მუშაობდეს და გაჩერებისას თავიდან ირთვებოდეს — ვებსერვერი, მონაცემთა ბაზა. მას systemd მართავს და არა ხელით გაშვება.

systemd-ის საკუთარი ჩანაწერი იმისა, რა გააკეთა ყოველმა სერვისმა; იკითხება `journalctl`-ით. განზრახ არ არის ფაილი, რომელსაც გახსნი: ეს სტრუქტურირებული საცავია, რომელშიც ველების მიხედვით ეძებ.

იხილე აგრეთვე: ლოგი

მოკლე შეტყობინება მომუშავე პროცესისთვის, ჩვეულებრივ თხოვნა, რომ გაჩერდეს. `kill` სიგნალს აგზავნის; ის სულაც არ კლავს აუცილებლად.

ფაილები, რომლებსაც პროგრამა გაშვებისას კითხულობს, რომ გადაწყვიტოს, როგორ იმუშაოს. მათი შეცვლა არაფერს ცვლის, სანამ პროგრამა თავიდან არ გაეშვება და ხელახლა არ წაიკითხავს.

პროცესი, რომელიც ფონურად მუშაობს ტერმინალის გარეშე და თავის საქმეს ელოდება. თითქმის ყოველი სერვისი დემონია.

systemd-ის სახელი იმისთვის, რასაც ის მართავს — სერვისი, ტაიმერი, სოკეტი. ინგლისურად რჩება, რადგან სწორედ ასე ბეჭდავს `systemctl` და ასე ჰქვია ფაილებს.

იხილე აგრეთვე: სერვისი

პროგრამა პლუს სია იმისა, რაც მას სჭირდება და სად უნდა განთავსდეს მისი ფაილები — ერთ დასაყენებელ ერთეულად. გაითვალისწინე: ქართული პაკეტი ამასაც ნიშნავს და ქსელის პაკეტსაც — ორი დაუკავშირებელი აზრი, ერთი სიტყვა.

იხილე აგრეთვე: პაკეტი, დამოკიდებულება

სხვა პაკეტი, რომელიც ამას მუშაობისთვის სჭირდება. პაკეტების მმართველი მათ თავად მიჰყვება — სწორედ ეს ხდის მას ღირებულს.

პროგრამის მანქანაზე განთავსება ყველაფერთან ერთად, რაც მას მუშაობისთვის სჭირდება — პაკეტების მმართველით და არა ფაილების ხელით გადაწერით.

სერვერი, სადაც პაკეტებია და საიდანაც მანქანა თანახმაა დააყენოს ისინი. ჩამოთვლილია /etc/apt/sources.list-ში და მას ენდობა ის მანქანა, რომელიც მას ჩამოთვლის.

კოდი, რომელსაც რამდენიმე პროგრამა იზიარებს, იმის ნაცვლად, რომ თითოეულში ჩაშენებული იყოს. ჩვეულებრივ ცალკე პაკეტად ყენდება — სწორედ ამიტომ შეიძლება ერთის წაშლამ სულ სხვა რამ გააფუჭოს.

პაკეტის რომელი გამოშვებაა დაყენებული. Debian-ის ვერსიები შეიცავს დამზადებლის ნომერსაც და საკუთარ შეფუთვის რევიზიასაც, ტირეთი გამოყოფილს.

`apt update` ანახლებს სიას იმისა, რაც ხელმისაწვდომია; `apt upgrade` კი აყენებს მას. ორი სხვადასხვა ოპერაციაა და პირველი თავისთავად არაფერს ცვლის.

კონფიგურაციის ფაილი, რომელსაც პაკეტი მოაქვს და dpkg საკონტროლო ჯამით თვალს ადევნებს — რომ განახლებამ გაიგოს, შენ შეცვალე თუ არა, და თუ შეცვალე, შენი ვერსია დატოვოს.

მანქანები, რომლებსაც ერთმანეთისთვის შეტყობინების გაგზავნა შეუძლიათ, პლუს შეთანხმებები, რომლებიც ამის საშუალებას აძლევს. შეთანხმებები კაბელებზე მნიშვნელოვანია — თითქმის ყოველი ხარვეზი უთანხმოებაა და არა გაწყვეტა.

რიცხვი, რომელიც მანქანას ქსელში ასახელებს, მაგალითად 10.0.1.10. თავისთავად არასრულია: მას ქსელის ნიღაბი (netmask) სჭირდება იმის დასადგენად, თუ მისი რომელი ნაწილი განსაზღვრავს ქსელს და რომელი — კონკრეტულ ჰოსტს.

იხილე აგრეთვე: ქვექსელი, ნიღაბი

ყველაფერი, რაც ერთ ბმულშია ჩართული და ერთმანეთს დახმარების გარეშე ესაუბრება. კაბელისგან განსხვავებული: სამი მანქანა კომუტატორის გავლით ერთ სადენს იზიარებს, ერთ კაბელს კი — არა.

იხილე აგრეთვე: კაბელი, კომუტატორი

ფიზიკური რამ ორ ბუდეს შორის. მას სიგნალები გადააქვს და არაფერი იცის იმაზე, ვის ეკუთვნის ისინი.

იხილე აგრეთვე: სადენი

კონვერტი, რომელსაც მისამართი მთელ გზაზე გასდევს, ამიტომ მას იმ მანქანამდე მისვლა შეუძლია, რომელთანაც კაბელი არ გაქვს. ქართული პაკეტი ამასაც ნიშნავს და პროგრამულ პაკეტსაც.

იხილე აგრეთვე: პაკეტი, frame

ყველაზე გარე კონვერტი, მისამართებული ამ სადენზე შემდეგ მანქანაზე და ყოველ ნახტომზე გადაგდებული. ინგლისურად რჩება packet-სა და segment-თან ერთად, რომ ოთხი ფენა ერთ დასახელებულ ნაკრებად წაიკითხებოდეს.

იხილე აგრეთვე: პაკეტი

მანქანა, რომელსაც ფეხი ორ ქსელში უდგას და თანახმაა, პაკეტები მათ შორის ატაროს. იწერება როუტერი — არასოდეს რაუტერი.

იხილე აგრეთვე: კარიბჭე, მარშრუტი

როუტერი, რომელსაც მანქანა ყველაფერს გადასცემს, რასაც თავად ვერ წვდება. ნაგულისხმევი კარიბჭე ის არის, რომელიც მაშინ გამოიყენება, როცა უფრო კონკრეტული მარშრუტი არ ემთხვევა.

იხილე აგრეთვე: როუტერი, მარშრუტი

წესი, რომელიც ამბობს, სად გაიგზავნოს პაკეტები მისამართების მოცემული დიაპაზონისთვის. მარშრუტების ცხრილი მათი სიაა და მოქმედებს ყველაზე კონკრეტული წესი.

იხილე აგრეთვე: კარიბჭე

მისამართების ბლოკი, რომელიც ერთ ლოკალურ ქსელად განიხილება. ის, შენს ქვექსელშია თუ არა სხვა მისამართი, წყვეტს, პირდაპირ ესაუბრები მას თუ კარიბჭეს გადასცემ.

იხილე აგრეთვე: ნიღაბი, მისამართი

მისამართის ნაწილი, რომელიც ქსელს განსაზღვრავს და არა კონკრეტულ მანქანას; ხშირად იწერება დახრილი ხაზის შემდეგ რიცხვის სახით (მაგ. /24). ერთ სადენზე მყოფი ორი მანქანა სხვადასხვა ნიღბით ერთმანეთს პირდაპირ ვერ დაუკავშირდება.

იხილე აგრეთვე: ქვექსელი

მოწყობილობა, რომელიც რამდენიმე მანქანას ერთ სადენად აერთიანებს. კითხულობს მხოლოდ აპარატურულ მისამართებს და წარმოდგენა არ აქვს, რა არის IP მისამართი.

იხილე აგრეთვე: სადენი, როუტერი

რიცხვი, რომელიც განსაზღვრავს, მანქანაზე გაშვებული რომელი პროგრამისთვისაა განკუთვნილი შეტყობინება. ერთი მისამართი, მრავალი პორტი — სწორედ ამიტომ არ იღებენ ვებსერვერი და მონაცემთა ბაზა ერთმანეთის ტრაფიკს.

პროგრამის მიერ მისამართისა და პორტის დაკავება. სოკეტი, რომელიც 127.0.0.1-ზეა მიბმული, მხოლოდ თავად მანქანაზე პასუხობს; 0.0.0.0-ზე მიბმული კი ყველგან.

ქსელური კავშირი ისე, როგორც მას მანქანა ხედავს — მაგალითად eth0. სწორედ ის ატარებს მისამართებს; `lo` კი ის არის, რომელიც კაბელს არც უახლოვდება.

ერთი მანქანა, რომელიც პაკეტს გზაში გადასცემს. ყოველი ნახტომი პაკეტის TTL-ს ერთს აკლებს — სწორედ ასე ითვლი მათ მეორე ბოლოდან.

წესების ერთობლიობა, რომელიც წყვეტს, რომელი ქსელური კავშირები მიიღოს ან გაუშვას მანქანამ. დაბლოკილი პაკეტი პასუხის გარეშე უგულებელყოფილია (drop), ამიტომ ეს კავშირის დროის ამოწურვას (timeout) იწვევს და არა დაუყოვნებლივ უარს.

მანქანა, რომელიც საკუთარ თავს ესაუბრება, მისამართზე 127.0.0.1. ინგლისურად რჩება, რადგან სწორედ ასე ბეჭდავს `ip addr`. კომპიუტერს არასოდეს ტოვებს და მას ფაიერვოლი არ ფილტრავს.

შეთანხმება იმაზე, რას ნიშნავს გარკვეული ბაიტები, რომ ორმა მანქანამ, რომლებიც არასოდეს შეხვედრიან, ერთმანეთი გაიგოს.

სისტემა, რომელიც სახელებს მისამართებად აქცევს. ცალკე სისტემაა და დამოუკიდებლად შეიძლება ცდებოდეს — სწორედ ამიტომ შეიძლება საიტი მისამართით მუშაობდეს და სახელით არა.

იხილე აგრეთვე: მისამართი

ერთ-ერთი კონვერტი, რომელშიც შეტყობინებაა გახვეული; თითოეული სხვადასხვა ადრესატზეა გაწერილი. ყოველი მოწყობილობა მხოლოდ თავისას კითხულობს.

იხილე აგრეთვე: პაკეტი, frame

ყველაფერი, რაც ქსელში მოძრაობს, ერთად აღებული. ჩვეულებრივ მაშინ ითქმის, როცა მოცულობაზე ან მიმართულებაზეა საუბარი და არა ერთ კონკრეტულ შეტყობინებაზე.

ქსელური ინტერფეისის აპარატურული მისამართი, რომელიც მხოლოდ იმ სადენზე გამოიყენება, რომელზეც ის ზის. ყოველ ნახტომზე თავიდან იწერება, ამიტომ შორეულ მანქანას ვერასოდეს ასახელებს.

იხილე აგრეთვე: frame, მისამართი

როგორ პოულობს მანქანა მეზობლის აპარატურულ მისამართს, როცა მას მხოლოდ IP მისამართით იცნობს. ხმამაღლა ეკითხება მთელ სადენს და პასუხობს ის, ვისაც ეს მისამართი აქვს.

იხილე აგრეთვე: აპარატურული მისამართი, სადენი

სიცოცხლის ხანგრძლივობა: რიცხვი, რომელსაც ყოველი პაკეტი ატარებს და რომელსაც ყოველი როუტერი ერთს აკლებს. ის უშლის ხელს პაკეტებს, სამუდამოდ იტრიალონ — და 64-დან ჩამოთვლა გეუბნება, რამდენი ნახტომითაა დაშორებული პასუხის გამომგზავნი.

იხილე აგრეთვე: ნახტომი

შეტყობინება, რომელიც ერთი მანქანის ნაცვლად სადენზე მდგარ ყველაფერს ეგზავნება. ყველაფერი, რაც მას იღებს, ერთ broadcast დომენშია — და სწორედ ეს არის ქვექსელი სინამდვილეში.

იხილე აგრეთვე: სადენი, კომუტატორი

როგორ ეძლევა მანქანას მისამართი, ნიღაბი და კარიბჭე ქსელში შესვლისას, იმის ნაცვლად, რომ ხელით დაკონფიგურირდეს.

იხილე აგრეთვე: მისამართი

ჩანაწერი `10.0.1.0/24`: მისამართი პლუს იმის აღნიშვნა, რამდენი პირველი ბიტი ასახელებს ქსელს. ასე წერს ქვექსელს ყოველი თანამედროვე ხელსაწყო.

იხილე აგრეთვე: ნიღაბი, ქვექსელი

როგორ იღებ shell-ს სხვა მანქანაზე, დაშიფრულად. სწორედ ამის გამო არ სჭირდება სერვერს არც ეკრანი და არც კლავიატურა.

იხილე აგრეთვე: ჰოსტი, პორტი